Μαρκομανικοί Πόλεμοι και τι δείχνουν πραγματικά οι Ρωμαίοι στρατιώτες στα πηγάδια

Τι συνέβη

Σύμφωνα με δημοσίευμα του Futura Sciences, οι αρχαιολόγοι κατέγραψαν ένα απροσδόκητο εύρημα που χρονολογείται σχεδόν δεκαοκτώ αιώνες πριν: τα λείψανα Ρωμαίων στρατιωτών που είχαν εναποτεθεί σε πηγάδια και αμυντικές τάφρους. Αυτό που έκανε την ανακάλυψη αξιοσημείωτη ήταν η παρουσία άθικτου στρατιωτικού εξοπλισμού που φορούσαν ακόμη οι νεκροί. Τα ρωμαϊκά πορευτικά στρατόπεδα βασίζονταν σε εξωτερικές τάφρους, γνωστές ως fossae, σκαμμένες στο έδαφος για να ανακόψουν μια επίθεση πεζικού ή να εμποδίσουν το ιππικό, ενώ τα πηγάδια ήταν τεχνικά κατασκευασμένα φρέατα επενδεδυμένα με ξύλο ή πέτρα για την παροχή καθαρού νερού. Η εύρεση νεκρών στρατιωτών μέσα σε οποιοδήποτε από αυτά τα στοιχεία είναι εξαιρετικά ανώμαλη υπό τις συνήθεις ρωμαϊκές επιχειρησιακές διαδικασίες. Μεταξύ των βασικών λεπτομερειών που ανακτήθηκαν από το έδαφος ήταν τα υποδήματα που φορούσαν οι στρατιώτες. Οι συντηρητές πεδίου αναγνώρισαν ότι τα υποβαθμισμένα οργανικά υλικά και τα διαβρωμένα σιδερένια εξαρτήματα δεν μπορούσαν να αντέξουν τη συνήθη έκθεση ή τον χειρωνακτικό χειρισμό. Αντί να επιχειρήσουν να διαχωρίσουν τις μπότες από το περιβάλλον χώμα επί τόπου, οι ανασκαφείς απομόνωσαν ολόκληρα τα ιζήματα σε όγκους αργίλου, τα ενσωμάτωσαν σε άκαμπτα στηρίγματα και τα ανύψωσαν άθικτα για εργαστηριακή ανάλυση. Στο εργαστήριο συντήρησης, οι ειδικοί εξέτασαν τους όγκους χρησιμοποιώντας βιομηχανική απεικόνιση ακτίνων X. Αυτή η μη καταστρεπτική τεχνική αποκάλυψε τη χωρική διάταξη των σιδερένιων καρφιών, γνωστών ως clavi, που ήταν ενσωματωμένα στη μήτρα του εδάφους. Καταγράφοντας τις θέσεις των πυκνών μεταλλικών συνδετήρων ενώ αυτοί παρέμεναν ανενόχλητοι, η ομάδα ανακατασκεύασε το σχήμα, τις αναλογίες και τα μοτίβα φθοράς των δερμάτινων caligae των οποίων τα οργανικά δέρματα είχαν από καιρό αποσυντεθεί. Η ανάκτηση πλήρως εξοπλισμένων στρατιωτών από κατασκευές που προορίζονταν για την αποστράγγιση του στρατοπέδου και την παροχή νερού υποδηλώνει μια ξαφνική διατάραξη της κανονικής ζωής. Τα πηγάδια συχνά λειτουργούν ως αναερόβιοι θάλαμοι όπου η απουσία οξυγόνου επιβραδύνει τη βακτηριακή αποσύνθεση, διατηρώντας δέρμα, ξύλο και οστά που διαφορετικά θα εξαφανίζονταν σε όξινα επιφανειακά εδάφη. Η εύρεση στρατιωτών σε αυτά τα φρέατα υποδηλώνει ότι η ταφή δεν ήταν ούτε τελετουργική ούτε σκόπιμη με την παραδοσιακή έννοια, αλλά βιαστική, αφήνοντας τον εξοπλισμό τους μη ανακτημένο παρά τη σημαντική αξία του στρατιωτικού εξοπλισμού.

Τι γνωρίζουμε

Το ιστορικό πλαίσιο των ευρημάτων αντιστοιχεί στους Μαρκομαννικούς Πολέμους, μια εξαντλητική σειρά συγκρούσεων που διεξήχθησαν περίπου μεταξύ 166 και 180 μ.Χ. κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Μάρκου Αυρηλίου. Γερμανικοί συνασπισμοί, με επικεφαλής τους Μαρκομάννους και τους Κουάδους, μαζί με σαρματικές ομάδες όπως οι Ιάζυγες, παραβίασαν τα οχυρωμένα σύνορα του Δούναβη και επιδρομές έφτασαν βαθιά στο αυτοκρατορικό έδαφος, φτάνοντας μέχρι τη βόρεια Ιταλία. Η αυτοκρατορία απάντησε με παρατεταμένες εκστρατείες κατά μήκος του μέσου Δούναβη, εγκαθιστώντας οχυρωμένα σημεία και προσωρινά πορευτικά στρατόπεδα σε όλη την κεντρική Ευρώπη. Οι ρωμαϊκές στρατιωτικές επιχειρήσεις απαιτούσαν στενή εφοδιαστική αλυσίδα και τεράστιες κεφαλαιουχικές δαπάνες. Ο εξοπλισμός ενός στρατιώτη αντιπροσώπευε σημαντική επένδυση χρημάτων και εργασίας, περιλαμβάνοντας συνήθως σιδερένιο κράνος, τμηματικό ή φολιδωτό θώρακα, ασπίδα, κοντό ξίφος και βαριά ακόντια. Μεγάλο μέρος αυτού του εξοπλισμού χρηματοδοτούνταν μέσω συστηματικών κρατήσεων από το stipendium του λεγεωνάριου, καθιστώντας τα προσωπικά όπλα και τον προστατευτικό εξοπλισμό πολύτιμα περιουσιακά στοιχεία που οι μονάδες συνήθως περισυνέλεγαν από τα πεδία μάχης όποτε οι συνθήκες το επέτρεπαν. Τα caligae που φορούσαν οι λεγεωνάριοι ήταν βαριά σανδάλια σχεδιασμένα για μεγάλες πορείες σε ανώμαλο έδαφος. Κατασκευασμένα από πολλαπλά στρώματα παχύ δέρματος βοοειδών, οι σόλες ήταν καρφωμένες με δεκάδες σιδερένια καρφιά που έδιναν στους στρατιώτες πρόσφυση στη λάσπη και το υγρό χορτάρι. Ενώ τα σιδερένια καρφιά παρείχαν σταθερότητα, απορροφούσαν επίσης τριβή, συχνά φθείρονταν ή έπεφταν κατά τη διάρκεια παρατεταμένων εκστρατειών. Με την πάροδο αιώνων ταφής, η υγρασία διαβρώνει τον σίδηρο σε μεταλλικές κρούστες, ενώ οι μικροοργανισμοί του εδάφους καταναλώνουν το ακατέργαστο δέρμα, αφήνοντας μόνο συστάδες σκουριάς εκεί που κάποτε ακουμπούσε η σόλα. Για τη διατήρηση των στοιχείων θέσης αυτών των εύθραυστων συνόλων, οι συντηρητές βασίζονται στην ανύψωση όγκων και στη συνέχεια στην ακτινογραφία. Τα πυκνά σιδερένια καρφιά εξασθενούν τις ακτίνες X πολύ πιο αποτελεσματικά από τις γύρω ιλύες ή άργιλους, παράγοντας σκιαγραφήματα υψηλής αντίθεσης που δείχνουν την ακριβή ευθυγράμμιση κάθε σωζόμενου καρφιού. Αυτή η απεικόνιση επιτρέπει στους ερευνητές να διακρίνουν συγκεκριμένα μοτίβα καρφώματος που σχετίζονται με συγκεκριμένους αιώνες ή εργαστήρια, και να μετρήσουν μεμονωμένα μεγέθη ποδιών χωρίς να διαταράξουν την εύθραυστη μήτρα. Τα ρωμαϊκά θρησκευτικά έθιμα και το αστικό δίκαιο ρύθμιζαν τη μεταχείριση των νεκρών με μεγάλη αυστηρότητα. Οι αρχαίοι Δώδεκα Πίνακες απαγόρευαν την καύση ή ταφή εντός των νόμιμων ορίων μιας πόλης ή στρατοπέδου, και οι ρωμαϊκές στρατιωτικές μονάδες συνήθως καθιέρωναν καθορισμένους χώρους ταφής έξω από τις πύλες των φρουρίων. Οι νεκροί λεγεωνάριοι παραδοσιακά αποτεφρώνονταν σε νεκρικές πυρές ή θάβονταν σε σημασμένους τάφους κατά μήκος των οδών προσέγγισης. Η ρίψη σωμάτων σε ένα ενεργό πηγάδι παραβίαζε αυτές τις θεμελιώδεις θρησκευτικές εντολές ενώ μόλυνε και την παροχή νερού, έναν πόρο που οι αυτοκρατορικοί μηχανικοί έπαιρναν εξαιρετικά μέτρα για να προστατεύσουν. Οι ιστορικοί και οι αρχαιολόγοι αναγνωρίζουν ότι τέτοιες ενέργειες συνέβαιναν μόνο υπό ακραία στρατιωτική πίεση, τακτική υποχώρηση ή άμεση κρίση.

Τι δεν γνωρίζουμε

Παρά τα φυσικά στοιχεία που ανακτήθηκαν από τα φρέατα, αρκετές κρίσιμες λεπτομέρειες σχετικά με την αλληλουχία των γεγονότων παραμένουν αναπάντητες. Οι ερευνητές δεν γνωρίζουν ακόμη το ακριβές έτος κατά το οποίο συνέβη η εγκατάλειψη. Ο ευρύς υλικός πολιτισμός ευθυγραμμίζεται με τα τέλη του δεύτερου αιώνα, αλλά ο προσδιορισμός του κατά πόσον το γεγονός συνέβη στις πρώιμες φάσεις της μαρκομαννικής σύγκρουσης ή κατά τις αντεπιθέσεις της δεκαετίας του 170 μ.Χ. απαιτεί πρόσθετα επιστημονικά δεδομένα. Το δημογραφικό προφίλ των ατόμων παραμένει επίσης ελλιπές. Η ανθρωπολογική αξιολόγηση μπορεί να εκτιμήσει την ηλικία θανάτου και τη γενική σωματική ανάπτυξη, αλλά δεν μπορεί να διευκρινίσει τις μονάδες στις οποίες ανήκαν χωρίς συνοδευτικά επιγραφικά στοιχεία, όπως εγχάρακτες ετικέτες, σημασμένα όπλα ή επίσημα αρχεία στρατοπέδου, κανένα από τα οποία δεν αναφέρθηκε με τα λείψανα. Επιπλέον, οι ερευνητές δεν γνωρίζουν αν ολόκληρο το στρατόπεδο καταστράφηκε από πυρκαγιά ή αποσυναρμολογήθηκε συστηματικά κατά την αναχώρηση. Ορισμένα στρατόπεδα συνόρων δείχνουν στοιχεία σκόπιμης πυρπόλησης από υποχωρούντες ρωμαίους μηχανικούς για να στερήσουν ξυλεία και άμυνες από τον εχθρό, ενώ άλλα λεηλατήθηκαν και ισοπεδώθηκαν από φυλετικούς πολεμιστές. Η έκταση της καταστροφής στην υπόλοιπη τοποθεσία δεν έχει ακόμη συσχετιστεί πλήρως με τις εναποθέσεις στα πηγάδια.

Τι ισχυρίζονται

Η κύρια ερμηνεία που προτείνουν οι ερευνητές είναι ότι οι στρατιώτες εναποτέθηκαν κατά τη διάρκεια μιας επείγουσας εγκατάλειψης της στρατιωτικής θέσης. Αυτή η ανάγνωση βασίζεται κυρίως στο γεγονός ότι πολύτιμος εξοπλισμός παρέμεινε στα σώματα. Στην αρχαία Μεσόγειο, ο κατεργασμένος σίδηρος, ο χαλκός και το κατεργασμένο δέρμα ήταν πολύτιμα εμπορεύματα που ούτε οι νικητές ούτε οι υποχωρούντες στρατιώτες συνήθως πετούσαν. Η τυπική στρατιωτική πρακτική στον ρωμαϊκό κόσμο περιλάμβανε την ανάκτηση εξοπλισμού από πεσόντες συντρόφους για επαναχορήγηση σε νεοσύλλεκτους ή επιστροφή στα λεγεωνικά οπλοστάσια. Παρομοίως, οι αντίπαλες φυλετικές δυνάμεις συνήθως γύμνωναν τους ηττημένους εχθρούς από όπλα, πανοπλίες και υποδήματα για να ενισχύσουν τα δικά τους οπλοστάσια ή να τα ανταλλάξουν με πόρους. Η εύρεση νεκρών στρατιωτών θαμμένων ενώ φορούσαν ακόμη καρφωτά caligae υποδηλώνει ότι εκείνοι που τους τοποθέτησαν στα φρέατα ενήργησαν υπό σοβαρούς χρονικούς περιορισμούς που εμπόδισαν ακόμη και τη βασική συλλογή. Σύμφωνα με αυτό το μοντέλο, το στρατόπεδο αντιμετώπισε μια τόσο πιεστική έκτακτη ανάγκη που οι κανονικές επιμελητειακές και θρησκευτικές διαδικασίες κατέρρευσαν εντελώς. Είτε προκλήθηκε από μια επερχόμενη εχθρική δύναμη που κατέστησε αδύνατη την ομαλή υποχώρηση είτε από ένα ξαφνικό, ανεξέλεγκτο ξέσπασμα θανατηφόρας ασθένειας εντός της περιμέτρου, η προτεραιότητα ήταν η ταχεία αναχώρηση. Η διάθεση των σωμάτων σε υπάρχοντα φρέατα και τάφρους απαιτούσε ελάχιστο χρόνο και προσπάθεια, λειτουργώντας αποτελεσματικά ως μέτρο έκτακτης ανάγκης πριν η φρουρά ή οι νικηφόροι επιδρομείς εγκαταλείψουν την τοποθεσία.

Τι έχει επαληθευτεί

Αρκετές βασικές πτυχές της ανακάλυψης επιβεβαιώνονται σταθερά από την αρχαιολογική τεκμηρίωση. Όπως ανέφερε το Futura Sciences, τα φυσικά λείψανα Ρωμαίων στρατιωτών ανακτήθηκαν από αρχαία πηγάδια και τάφρους μαζί με σημαντικά στοιχεία του προσωπικού στρατιωτικού εξοπλισμού τους. Η παρουσία άθικτων σιδερένιων καρφωτών υποδημάτων στα άτομα αποδεικνύει ότι εναποτέθηκαν πριν ο εξοπλισμός τους μπορούσε να αφαιρεθεί. Οι μέθοδοι συντήρησης που χρησιμοποιήθηκαν κατά την ανάκτηση είναι επαληθευμένες τυπικές τεχνικές στη σύγχρονη αρχαιολογία πεδίου. Η ανύψωση όγκων εύθραυστων εδαφικών μητρών που περιέχουν φθαρμένο δέρμα και σίδηρο, ακολουθούμενη από ακτινογραφία υψηλής ανάλυσης στο εργαστήριο, είναι μια καθιερωμένη διαδικασία για την καταγραφή υποβαθμισμένων υποδημάτων. Οι προκύπτουσες ακτινογραφικές πλάκες παρέχουν επαληθεύσιμους δομικούς χάρτες των μοτίβων των καρφιών εντός του ανενόχλητου ιζήματος. Το ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο των Μαρκομαννικών Πολέμων τεκμηριώνεται ανεξάρτητα από ουσιαστικά ιστορικά και υλικά στοιχεία. Αρχαιολογικές ανασκαφές στη σύγχρονη Τσεχική Δημοκρατία, τη Σλοβακία και την Αυστρία έχουν αποκαλύψει δεκάδες προσωρινά πορευτικά στρατόπεδα, πύργους φύλαξης και στρώματα καταστροφής που χρονολογούνται στη βασιλεία του Μάρκου Αυρηλίου. Κλασικά κείμενα, συμπεριλαμβανομένων των γραπτών του Κάσσιου Δίωνα και των βιογραφικών ιστοριών της εποχής, επιβεβαιώνουν τις έντονες μάχες, τις μαζικές απώλειες και τις επιμελητειακές πιέσεις που βίωσε το λίμες του Δούναβη κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου.

Εναλλακτικές εξηγήσεις

• Πιθανή: Οι στρατιώτες αποτέθηκαν εσπευσμένα σε πηγάδια και τάφρους χωρίς να τους αφαιρεθεί ο πολύτιμος εξοπλισμός, γεγονός που υποδηλώνει αιφνίδια εγκατάλειψη του στρατοπέδου λόγω μάχης ή ασθένειας.

Τι θα άλλαζε την εκτίμησή μας

Η βελτίωση της ιστορικής ερμηνείας αυτών των ταφών απαιτεί αρκετές συγκεκριμένες επιστημονικές έρευνες. Η ανάλυση υψηλής ανάλυσης των σκελετών θα παρείχε άμεσα στοιχεία σχετικά με πιθανό τραύμα μάχης. Εάν οι ιατροδικαστές ανθρωπολόγοι τεκμηριώσουν άθελκτες τομές, διατρήσεις από όπλα ή κρανιακά κατάγματα, το επιχείρημα για βίαιο θάνατο κατά τη διάρκεια εχθρικής επίθεσης θα αποκτούσε ισχυρή φυσική υποστήριξη. Η απουσία περιθανάτιου τραύματος θα υποστήριζε αντ' αυτού την υπόθεση ενός μολυσματικού ξεσπάσματος. Η βιομοριακή έρευνα θα μπορούσε να δοκιμάσει άμεσα την υπόθεση της πανώλης. Η εξαγωγή αρχαίου παθογόνου DNA από τον οδοντικό πολφό των στρατιωτών θα μπορούσε να προσδιορίσει εάν τα άτομα ήταν μολυσμένα με αρχαία στελέχη του ιού variola ή άλλου θανατηφόρου βακτηρίου κατά τον χρόνο του θανάτου τους. Επειδή τα δόντια παρέχουν ένα προστατευμένο περιβάλλον που μπορεί να διατηρήσει μικροσκοπικό γενετικό υλικό, η παλαιογονιδιωματική αλληλούχιση αντιπροσωπεύει τον πιο αξιόπιστο τρόπο επιβεβαίωσης ή διάψευσης επιδημικής νόσου σε τέτοια πλαίσια. Η χρονολόγηση με ραδιοάνθρακα συσχετιζόμενων οργανικών αντικειμένων, συμπεριλαμβανομένων σωζόμενων θραυσμάτων δέρματος ή ξύλινων επενδύσεων από τα φρέατα, θα μπορούσε να περιορίσει το χρονολογικό παράθυρο σε μια συγκεκριμένη δεκαετία. Επιπλέον, η ανάλυση ισοτόπων στροντίου και οξυγόνου που πραγματοποιείται στο σμάλτο των δοντιών θα αποκάλυπτε τα γεωγραφικά ίχνη του νερού που καταναλώθηκε κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής των στρατιωτών, καθορίζοντας αν κατάγονταν από την καρδιά της Μεσογείου, τις επαρχίες του Δούναβη ή άλλες αυτοκρατορικές ζώνες στρατολόγησης. Η στρωματογραφική μικρο-ανάλυση των ιζημάτων εντός των φρεάτων θα μπορούσε επίσης να επιβεβαιώσει εάν τα άτομα εναποτέθηκαν ταυτόχρονα σε ένα μόνο γεγονός ή συσσωρεύτηκαν σε αρκετές διαδοχικές φάσεις.