Η τουαλέτα με καζανάκι στο Ανάκτορο της Κνωσού και τι πραγματικά δείχνουν τα ερείπια

Τι συνέβη

Ο Μινωικός πολιτισμός άκμασε σε όλη την Κρήτη κατά την Εποχή του Χαλκού, ιδρύοντας πολύπλοκα διοικητικά κέντρα, πολυώροφες κατοικίες και περίπλοκες αστικές διατάξεις. Η Κνωσός, που βρίσκεται λίγο πιο μέσα από τη βόρεια ακτή κοντά στο σημερινό Ηράκλειο, ήταν ο μεγαλύτερος και πιο επιδραστικός από αυτούς τους ανακτορικούς οικισμούς. Κατά την περίοδο των Νέων Ανακτόρων γύρω στο 1700 π.Χ., το ανάκτορο υπέστη εκτεταμένη ανακατασκευή μετά από καταστροφικά σεισμικά γεγονότα, αναδεικνυόμενο σε μνημειακό αρχιτεκτονικό συγκρότημα. Για περισσότερο από έναν αιώνα, οι δημοφιλείς αφηγήσεις των ανασκαφών στην Κνωσό έχουν τονίσει την προηγμένη υδραυλική εγκατάσταση που ενσωματώθηκε στα θεμέλια του κτιρίου. Ο Sir Arthur Evans, ο οποίος ξεκίνησε τη συστηματική αποκάλυψη του χώρου στις αρχές του εικοστού αιώνα, θαύμασε τους εξελιγμένους αγωγούς αποχέτευσης κάτω από τις οικιστικές περιοχές. Ο Evans και μεταγενέστεροι χρονικογράφοι συνέκριναν αυτά τα αρχαία υδραυλικά δίκτυα απευθείας με τις οικιακές ανέσεις των σύγχρονων ευρωπαϊκών πόλεων. Μετά από δεκαετίες δημοσιεύσεων σε οδηγούς, δημοφιλείς συλλογές ιστορίας και ψηφιακά μέσα, αυτή η παρατήρηση μετατράπηκε σε μια ευρεία πολιτισμική διαπίστωση. Συγγραφείς και ντοκιμαντέρ περιγράφουν τακτικά την οικιστική περιοχή του ανακτόρου ως περιέχουσα την αρχαιότερη γνωστή τουαλέτα με καζανάκι στην ανθρώπινη ιστορία. Ο ισχυρισμός προσέλκυσε παγκόσμια περιέργεια επειδή φαινόταν να καταρρίπτει χιλιάδες χρόνια τεχνολογικής διαφοράς, παρουσιάζοντας τη βασιλική οικογένεια της Εποχής του Χαλκού να απολαμβάνει οικιακές πολυτέλειες που συνήθως συνδέονται με την ύστερη Βιομηχανική Εποχή. Το φυσικό περιβάλλον της Κρήτης έπαιξε κεντρικό ρόλο στη διαμόρφωση του τρόπου με τον οποίο οι Μινωίτες προσέγγιζαν τη μετακίνηση του νερού. Το νησί πάντα γνώριζε έντονες εποχιακές διακυμάνσεις, με σημείο αναφοράς τις ισχυρές χειμερινές βροχοπτώσεις που ακολουθούνταν από παρατεταμένες θερινές ξηρασίες. Για να διατηρήσουν μνημειακές κατασκευές στον λόφο της Κεφάλας, οι οικοδόμοι έπρεπε να σχεδιάσουν ανθεκτικές μεθόδους για την εκτροπή των ορμητικών βρόχινων νερών μακριά από τη θεμελιώδη τοιχοποιία, εξασφαλίζοντας ταυτόχρονα καθαρές προμήθειες για τις καθημερινές οικιακές ανάγκες. Η αστική υγιεινή σε ένα τόσο πυκνοκατοικημένο διοικητικό κέντρο απαιτούσε σκόπιμο αρχιτεκτονικό σχεδιασμό. Οι οικοδόμοι ενσωμάτωσαν πέτρινους αγωγούς, κατακόρυφα φρεάτια και πήλινους σωλήνες απευθείας στον πυρήνα πολυεπίπεδων κτιρίων. Επειδή αυτά τα συστήματα διαχειρίζονταν τόσο την απορροή των όμβριων υδάτων όσο και τα οικιακά λύματα, οι σύγχρονοι σχολιαστές σταδιακά συνέχεαν τη γενική υδραυλική διαχείριση με εξειδικευμένες υγειονομικές συσκευές, θέτοντας τις βάσεις για τον επίμονο μύθο της μινωικής τουαλέτας με καζανάκι.

Τι γνωρίζουμε

Οι επιτόπιες έρευνες και οι δεκαετίες αρχιτεκτονικής ανάλυσης στην Κνωσό έχουν τεκμηριώσει τη φυσική πραγματικότητα ενός εξαιρετικά προηγμένου υδραυλικού δικτύου. Οι Μινωίτες λιθοξόοι κατασκεύασαν υπόγειους αγωγούς επενδεδυμένους με προσεκτικά λαξευμένους ασβεστολιθικούς όγκους, συχνά επικαλυμμένους με αδιάβροχο υδραυλικό κονίαμα για να αποτρέπουν τη διαρροή στα γύρω θεμέλια. Αυτοί οι αγωγοί διέσχιζαν τα υποδαπέδια επίπεδα του ανακτόρου, ακολουθώντας τη φυσική κατωφέρεια του λόφου προς την παρακείμενη κοιλάδα του ποταμού Καίρατου. Παράλληλα με τους πέτρινους αγωγούς, ο χώρος διατηρεί εκτεταμένες εγκαταστάσεις εξειδικευμένων πήλινων σωλήνων. Αυτοί οι ψημένοι πήλινοι σωλήνες κατασκευάζονταν σε τυποποιημένα τμήματα, με κωνικά περιλαίμια που αλληλοσυνδέονταν στενά με τα γειτονικά τμήματα. Η κωνικότητα επιτάχυνε την ταχύτητα του νερού και βοηθούσε στην αποφυγή της εναπόθεσης ιζημάτων, αποδεικνύοντας ότι οι Μινωίτες τεχνίτες είχαν πρακτική αντίληψη της υδραυλικής κίνησης και της καθίζησης. Ο οικιστικός τομέας του ανακτόρου, που παραδοσιακά χαρακτηρίζεται από τους ανασκαφείς ως Οικιστικό Τέταρτο ή Μέγαρο της Βασίλισσας, περιέχει τη συγκεκριμένη εγκατάσταση που βρίσκεται στο επίκεντρο της διαμάχης. Σε έναν κλειστό χώρο του ισογείου, οι αρχαιολόγοι εντόπισαν μια διάταξη από ασβεστολιθικές πλάκες διαμορφωμένη ως κάθισμα αποχωρητηρίου, τοποθετημένη ακριβώς πάνω από ένα άνοιγμα που οδηγεί σε έναν κύριο πέτρινο αγωγό αποχέτευσης. Ο αγωγός έτρεχε κάτω από το δωμάτιο, με σκόπιμη κλίση για να μεταφέρει τα απόβλητα έξω από τους εσωτερικούς χώρους διαβίωσης. Το νερό καθάριζε τον αποχωρητήρα μέσω φυσικών κατακρημνίσεων και χειροκίνητης προσπάθειας και όχι μέσω αυτοματοποιημένης μηχανικής έκπλυσης. Κατά τους υγρούς χειμερινούς μήνες, το νερό της βροχής που συλλεγόταν από παρακείμενα φωταγωγούς και επίπεδες στέγες αναβαθμίδων κατέβαινε σε φρεάτια αποχέτευσης συνδεδεμένα με τον κεντρικό αγωγό λυμάτων, ξεπλένοντας το σύστημα με σημαντική δύναμη. Κατά την ξηρή περίοδο, οι ένοικοι ή οι υπηρέτες έπρεπε να ρίχνουν νερό με το χέρι από κεραμικά δοχεία ή πιθάρια στο άνοιγμα για να ξεπλύνουν τα απόβλητα στον υπόγειο αγωγό. Παρόμοια υδραυλικά χαρακτηριστικά της Εποχής του Χαλκού έχουν τεκμηριωθεί σε όλο το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, αποδεικνύοντας ότι η Κνωσός ανήκε σε μια ευρύτερη παράδοση περιφερειακής μηχανικής. Στους σύγχρονους μινωικούς χώρους της Φαιστού, των Μαλίων και της Ζάκρου, οι αρχαιολόγοι έχουν αποκαλύψει πέτρινους αγωγούς και επιχρισμένους υπονόμους σχεδιασμένους για την απομάκρυνση των χειμερινών απορροών και των οικιακών αποβλήτων. Παρόμοια έργα αστικής αποχέτευσης εμφανίστηκαν στην Κοιλάδα του Ινδού στο Μοχένζο-ντάρο και το Χαράπα, όπου αγωγοί με επένδυση από τούβλα εξυπηρετούσαν οικιακούς αποχωρητήρες μέσω ροής με βοήθεια βαρύτητας. Η μελέτη της αρχαίας υγιεινής βασίζεται σε αυστηρές αρχαιολογικές μεθοδολογίες, συμπεριλαμβανομένης της ακριβούς στρωματογραφίας, της αρχιτεκτονικής καταγραφής και της συντήρησης υλικών. Εξειδικευμένοι ερευνητές εξετάζουν κεραμικά υλικά, κονιάματα και τη διάβρωση της πέτρας για να ανασυνθέσουν πώς λειτουργούσε η υποδομή ύδατος χωρίς να βλάπτονται τα εύθραυστα δομικά κατάλοιπα. Αυτά τα καθιερωμένα πρωτόκολλα επιβεβαιώνουν ότι οι αποχωρητήρες της Κνωσού λειτουργούσαν μέσω στοχαστικού παθητικού σχεδιασμού, βαρύτητας και ανθρώπινης εργασίας και όχι μηχανικής πίεσης.

Τι δεν γνωρίζουμε

Σημαντικά κενά παραμένουν σχετικά με την καθημερινή λειτουργία, τη συντήρηση και την ευρύτερη κοινωνική χρήση του μινωικού δικτύου υγιεινής. Ενώ οι πέτρινοι αγωγοί και οι ψημένοι πήλινοι σωλήνες διατηρούνται στο αρχαιολογικό αρχείο, τα οργανικά υλικά έχουν αποσυντεθεί εντελώς με την πάροδο των αιώνων. Οι ερευνητές δεν έχουν σωζόμενα φυσικά κατάλοιπα των ξύλινων καθισμάτων, των καπακιών ή των χωρισμάτων που σχεδόν σίγουρα συνόδευαν τους πέτρινους αποχωρητήρες. Η δομική κατάρρευση των ανώτερων ορόφων της Κνωσού δημιουργεί σημαντικές ερμηνευτικές προκλήσεις. Τα οικιστικά τετράγωνα έφταναν σε ύψος αρκετών ορόφων, αλλά μόνο η τοιχοποιία του ισογείου παραμένει άθικτη, μαζί με θραύσματα κατακόρυφων πέτρινων φρεατίων ενσωματωμένων σε πεσμένους τοίχους. Παραμένει άγνωστο πόσοι μεμονωμένοι αποχωρητήρες λειτουργούσαν στους επάνω ορόφους διαβίωσης, ή πώς ακριβώς οι αγωγοί αποβλήτων κατέβαιναν μέσα από πολλούς ορόφους χωρίς να προκαλούν έντονες οσμές ή δομική μόλυνση. Οι καθημερινές υγειονομικές ρουτίνες μέσα στο ανάκτορο επίσης δεν καταγράφονται στις σωζόμενες γραμμικές επιγραφές. Οι πινακίδες Γραμμικής Β που ανακαλύφθηκαν στην Κνωσό επικεντρώνονται κυρίως στη διοίκηση της οικονομίας, τις απογραφές ζώων και τα αγροτικά προϊόντα, χωρίς να προσφέρουν κανένα σχόλιο για την προσωπική υγιεινή ή την οικιακή εργασία. Οι μελετητές δεν γνωρίζουν αν ειδικοί υπηρέτες του ανακτόρου είχαν ως καθήκον να μεταφέρουν νερό για να ξεπλένουν τους αποχωρητήρες, ή πόσο συχνά οι υπόγειοι αγωγοί απαιτούσαν χειροκίνητη αφαίρεση ιζημάτων για να καθαρίσουν τα συσσωρευμένα υπολείμματα. Η κοινωνική εμβέλεια αυτού του συστήματος υγιεινής είναι εξίσου αβέβαιη. Οι τεκμηριωμένοι αποχωρητήρες στην Κνωσό βρίσκονται αποκλειστικά σε οικιστικές σουίτες υψηλού κύρους, υποδεικνύοντας ότι η προηγμένη εσωτερική αποχέτευση ήταν προνόμιο της ελίτ και όχι τυπική δημόσια υπηρεσία. Οι επιτόπιες έρευνες στους ευρύτερους οικισμούς γύρω από το ανάκτορο δεν έχουν αποκαλύψει αν τα μη ελίτ μινωικά νοικοκυριά χρησιμοποιούσαν απλούστερους λάκκους αποχωρητηρίων, κοινόχρηστες εγκαταστάσεις ή μεθόδους ξηρής διάθεσης αποβλήτων. Ερωτήματα παραμένουν επίσης σχετικά με το πώς το δίκτυο αποχέτευσης αντιμετώπιζε σοβαρές αποφράξεις ή ακραία κλιματικά φαινόμενα. Οι ορμητικές μεσογειακές καταιγίδες μπορούσαν εύκολα να υπερφορτώσουν τους υπόγειους αγωγούς με χαλίκια και λάσπη που ξεπλένονταν από τις χωμάτινες αυλές. Οι αρχαιολόγοι έχουν βρει ανοίγματα επιθεώρησης κατά μήκος ορισμένων γραμμών αγωγών, αλλά τα ακριβή εργαλεία συντήρησης, οι διαδικασίες εκβάθυνσης και τα πρωτόκολλα επισκευής που χρησιμοποιούσαν οι Μινωίτες εργάτες συντήρησης παραμένουν εντελώς ακατάγραφα.

Τι ισχυρίζονται

Δημοφιλείς ιστορικές αφηγήσεις, ψηφιακά μέσα και ταξιδιωτικές εκδόσεις συχνά ισχυρίζονται ότι οι Μινωίτες εφηύραν την πρώτη τουαλέτα με καζανάκι στον κόσμο στην Κνωσό γύρω στο 1700 π.Χ. Αυτές οι αφηγήσεις παρουσιάζουν τακτικά την αρχαία εγκατάσταση ως τον άμεσο τεχνολογικό πρόδρομο των σύγχρονων οικιακών μπάνιων. Η περιγραφή συνήθως δίνεται χωρίς τεχνική επιφύλαξη, αφήνοντας στο κοινό την εντύπωση ότι η Κρήτη της Εποχής του Χαλκού απολάμβανε υγειονομικό εξοπλισμό ουσιαστικά συγκρίσιμο με την υδραυλική του εικοστού πρώτου αιώνα. Σε ευρέως διαδεδομένες διαδικτυακές αφηγήσεις, ο αποχωρητήρας περιγράφεται ως διαθέτων αυτοματοποιημένο μηχανισμό έκπλυσης, περιστασιακά συνοδευόμενος από σύγχρονες εικονογραφήσεις ή ψηφιακά παραγόμενα γραφικά που απεικονίζουν δεξαμενές νερού τοποθετημένες σε τοίχους. Κάποιοι ενθουσιώδεις ισχυρίζονται ότι οι Μινωίτες ανέπτυξαν υπερυψωμένες δεξαμενές εξοπλισμένες με βαλβίδες και μοχλούς, επιτρέποντας στους χρήστες να απελευθερώνουν ελεγχόμενο όγκο νερού κατά βούληση. Αυτές οι απεικονίσεις υπερβάλλουν τα αρχαιολογικά κατάλοιπα, μετατρέποντας την παθητική αρχιτεκτονική αποχέτευσης σε εξελιγμένη μηχανική υδραυλική. Περαιτέρω ισχυρισμοί υποδηλώνουν ότι η μινωική εγκατάσταση περιλάμβανε μια αρχαία εκδοχή του σύγχρονου σιφονιού ή υδραυλικής παγίδας, του καμπύλου τμήματος σωλήνα που συγκρατεί στάσιμο νερό για να εμποδίζει τις οσμές του υπονόμου να εισέρχονται στους χώρους διαβίωσης. Ενθουσιώδεις αφηγήσεις ισχυρίζονται ότι οι Μινωίτες μηχανικοί έλυσαν το πρόβλημα των αερίων του υπονόμου μέσω ευφυών σχεδίων παγίδων ενσωματωμένων στα πέτρινα δάπεδα. Αυτός ο ισχυρισμός παρουσιάζει το ανάκτορο ως εντελώς απαλλαγμένο από δυσάρεστο αέρα μέσω τεχνολογικών καινοτομιών που εμφανίστηκαν μόνο αιώνες αργότερα. Ο πυρήνας της δημοφιλούς αφήγησης βασίζεται στη σύγχυση της φυσικής πράξης της έκπλυσης—την απομάκρυνση των αποβλήτων με νερό—με τη σύγχρονη μηχανική τουαλέτα με καζανάκι. Ενώ το ρίξιμο νερού από ένα δοχείο σε έναν αγωγό είναι πράγματι μια μορφή έκπλυσης, η σύγχρονη οικιακή υγιεινή βασίζεται σε ένα κλειστό σύστημα αυτοματοποιημένων δεξαμενών, βαλβίδων πλωτήρα και υδραυλικών σφραγίσεων που σχεδιάστηκαν κατά τη Βιομηχανική Επανάσταση. Χρησιμοποιώντας τη φράση «τουαλέτα με καζανάκι» για να περιγράψουν έναν αγωγό βαρύτητας, η δημοφιλής κουλτούρα προβάλλει τη σύγχρονη βιομηχανική μηχανική πίσω στην Εποχή του Χαλκού.

Τι έχει επαληθευτεί

Εκτεταμένες στρωματογραφικές ανασκαφές και συστηματική αρχιτεκτονική έρευνα έχουν επιβεβαιώσει ότι το ανάκτορο της Κνωσού διέθετε ένα εξαιρετικό υδραυλικό σύστημα για τη δεύτερη χιλιετία π.Χ. Η παρουσία αλληλοσυνδεόμενων πήλινων σωλήνων με κωνικούς αρμούς είναι ένα καθιερωμένο, φυσικό γεγονός που τεκμηριώνεται σε πολλούς τομείς του χώρου. Οι ανασκαφείς έχουν χαρτογραφήσει εκτεταμένους πέτρινους αγωγούς αποχέτευσης κάτω από τα δωμάτια του ισογείου, επιβεβαιώνοντας ότι τα λύματα και τα όμβρια ύδατα διοχετεύονταν σκόπιμα μακριά από τους χώρους διαβίωσης. Είναι επιβεβαιωμένο ότι η εγκατάσταση στο οικιστικό τέταρτο λειτουργούσε ως εσωτερικός αποχωρητήρας. Τα σωζόμενα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά περιλαμβάνουν μια βάση από πέτρινες πλάκες τοποθετημένη ακριβώς πάνω από ένα άνοιγμα που οδηγεί στον υποκείμενο αγωγό αποχέτευσης. Αυτή η χωρική διάταξη αποδεικνύει ότι οι Μινωίτες οικοδόμοι σχεδίασαν τα οικιστικά τετράγωνα με ενσωματωμένες υγειονομικές εγκαταστάσεις που συνδέονταν απευθείας με το κύριο υπόγειο δίκτυο αποχέτευσης. Ο μηχανισμός λειτουργίας αυτού του αποχωρητήρα είναι επίσης σταθερά τεκμηριωμένος μέσω φυσικής εξέτασης της κλίσης του χώρου και των αρχιτεκτονικών ευθυγραμμίσεων. Η διάθεση των αποβλήτων βασιζόταν στη βαρύτητα και τη ροή του νερού, που παρεχόταν εποχιακά από την απορροή των όμβριων υδάτων που συλλέγονταν από στέγες και φωταγωγούς, και συμπληρωνόταν χειροκίνητα από νερό που μεταφερόταν σε κεραμικά δοχεία. Δεν υπάρχουν αυτοματοποιημένες δεξαμενές, μηχανικές βαλβίδες, μοχλοί ή παγίδες νερού βασισμένες σε σιφώνιο πουθενά στο αρχαιολογικό αρχείο της Κνωσού ή οποιουδήποτε άλλου μινωικού οικισμού. Τα σωζόμενα στοιχεία τεκμηριώνουν υψηλό βαθμό αρχιτεκτονικής προνοητικότητας και υδραυλικής δεξιότητας. Οι Μινωίτες λιθοξόοι αξιοποίησαν αποτελεσματικά την τοπογραφία, τον ανθεκτικό πηλό και το αδιάβροχο κονίαμα για να διατηρήσουν υγειονομικές συνθήκες μέσα σε ένα απλωμένο, πολυεπίπεδο ανάκτορο. Αυτό που είναι επιβεβαιωμένο είναι ένα εξαιρετικό επίτευγμα παθητικής αρχιτεκτονικής αποχέτευσης, που λειτουργούσε μέσω βαρύτητας και χειροκίνητης έκχυσης, και όχι μια μηχανοκίνητη συσκευή που λειτουργεί όπως η σύγχρονη εσωτερική υδραυλική.

Εναλλακτικές εξηγήσεις

• Πιθανή: Οι αρχαιολογικές ανασκαφές στην Κνωσό επιβεβαίωσαν προηγμένους πήλινους σωλήνες, κανάλια αποχέτευσης με βαρύτητα και αποχωρητήρια που ξεπλένονταν με νερό της βροχής και χυμένο νερό κατά τη Δεύτερη Ανακτορική περίοδο.
• Πιθανή: Οι δημοφιλείς αφηγήσεις συχνά συγχέουν τη χειροκίνητη ή βοηθούμενη από τη βαρύτητα έκπλυση με τις πλήρως μηχανοποιημένες σύγχρονες τουαλέτες με καζανάκι, υπεραπλουστεύοντας τη λειτουργική πραγματικότητα των αρχαίων αποχωρητηρίων.

Τι θα άλλαζε την εκτίμησή μας

Η καθιερωμένη κατανόηση της μινωικής υγιεινής θα μπορούσε να εξελιχθεί εάν μελλοντικές επιστημονικές έρευνες αποκαλύψουν προηγουμένως ανιχνεύσιμα τεχνολογικά στοιχεία εντός των χώρων της Εποχής του Χαλκού. Μη επεμβατικές γεωφυσικές έρευνες, συμπεριλαμβανομένου του ραντάρ διείσδυσης εδάφους και της ηλεκτρικής τομογραφίας αντίστασης που διεξάγονται από εξουσιοδοτημένες ομάδες, περιστασιακά χαρτογραφούν θαμμένους αγωγούς και δευτερεύοντες κλάδους των ανακτορικών συστημάτων αποχέτευσης. Η τεκμηρίωση πλήρων, μη ανασκαμμένων δικτύων αγωγών σε περιφερειακούς τομείς οικισμών θα μπορούσε να δείξει εάν η εξελιγμένη υδραυλική εκτεινόταν πέρα από τα βασιλικά τετράγωνα. Η μικρο-στρωματογραφική ανάλυση και η δειγματοληψία χημικών υπολειμμάτων εντός αδιατάρακτων ιζημάτων αγωγών θα μπορούσαν επίσης να βελτιώσουν τις τρέχουσες ερμηνείες. Εάν ερευνητές εργαστηρίου εξάγουν λιπιδικούς δείκτες, αρχαία αυγά παρασίτων ή ενώσεις κοπροστανόλης από προστατευμένα τμήματα ιλύος αγωγών, θα μπορούσαν να επιβεβαιώσουν την ακριβή φύση των αποβλήτων που επεξεργάζονταν συγκεκριμένοι αγωγοί. Τέτοια δεδομένα θα βοηθούσαν στη διάκριση των αγωγών οικιακών λυμάτων από τις καθαρές υπερχειλίσεις όμβριων υδάτων, διευκρινίζοντας πώς λειτουργούσαν διαφορετικοί αγωγοί καθ' όλη τη διάρκεια του έτους. Η δοκιμή υπολειμμάτων στα εσωτερικά τοιχώματα των πήλινων σωλήνων θα μπορούσε να παράσχει κρίσιμα δεδομένα σχετικά με την προέλευση του νερού. Ο προσδιορισμός μικροσκοπικών ορυκτών επικαθήσεων, ισοτοπικών υπογραφών ή ιχνών γλυκού νερού από φύκη θα μπορούσε να καθορίσει εάν ορισμένοι αγωγοί μετέφεραν νερό πηγής υπό ελαφρά πίεση, ή απλώς αποστράγγιζαν επεισοδιακές βροχοπτώσεις. Αυτά τα στοιχεία θα διευκρίνιζαν εάν καθαρό νερό διοχετευόταν μόνιμα απευθείας σε οικιστικούς θαλάμους για να διευκολύνει την τακτική χειροκίνητη έκπλυση. Μια αρχιτεκτονική ανακάλυψη θα απαιτούνταν για να υποστηρίξει ισχυρισμούς μηχανικής έκπλυσης. Οι ερευνητές θα έπρεπε να τεκμηριώσουν σαφή φυσικά στοιχεία μιας υπερυψωμένης πέτρινης ή κεραμικής δεξαμενής με σωζόμενα σημεία σύνδεσης για βαλβίδες ελέγχου, ή ένα τμήμα αγωγού με αναμφισβήτητο σχήμα που να διατηρεί μόνιμη σφράγιση νερού κατά των αερίων του υπονόμου. Μέχρι να επιδειχθούν επαληθεύσιμα υλικά κατάλοιπα μηχανοποιημένου ελέγχου, η ιστορική συναίνεση θα συνεχίσει να θεωρεί την εγκατάσταση της Κνωσού ως αποχωρητήρα με βαρύτητα και χειροκίνητο καθαρισμό.