Ντουλάπα στην Πομπηία: τι αποκαλύπτει πραγματικά το ανέγγιχτο εύρημα του 79 μ.Χ.

Τι συνέβη

Το Archaeology Magazine αναφέρει ότι ανασκαφείς στην αρχαία ρωμαϊκή πόλη της Πομπηίας αποκάλυψαν μια άθικτη ξύλινη ντουλάπα, σφραγισμένη κάτω από ηφαιστειακές αποθέσεις από την έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ. Στο εσωτερικό της σωζόμενης δομής του επίπλου, οι ερευνητές εντόπισαν μια σειρά από οικιακά αντικείμενα, μεταξύ των οποίων νομίσματα, εργαλεία ατομικής περιποίησης, καλλυντικά αξεσουάρ, σταθμά ζυγαριάς και μικροσκοπικά φυλαχτά γνωστά ιστορικά ως crepundia. Παράλληλα με αυτά τα κατασκευασμένα αντικείμενα, οι ανασκαφείς κατέγραψαν οργανικό και πανιδικό υλικό, συμπεριλαμβανομένων σκελετικών υπολειμμάτων μικρών τρωκτικών που είχαν φωλιάσει μέσα στο έπιπλο πριν από την καταστροφική ταφή της πόλης. Η ανακάλυψη προέρχεται από μια συνεχιζόμενη εκστρατεία συστηματικών ανασκαφών στο αρχαιολογικό πάρκο του Βεζούβιου, όπου σύγχρονες τεχνικές πεδίου εφαρμόζονται σε ανασκαμμένες ή μερικώς καθαρισμένες insulae. Σε αντίθεση με τις πρώιμες αρχαιοδιφικές επιχειρήσεις που επικεντρώνονταν κυρίως στην ανάκτηση τοιχογραφιών και μαρμάρινων γλυπτών παραμελώντας την αποδομημένη οργανική ύλη, η σύγχρονη στρωματογραφική ανασκαφή επιτρέπει την ανάκτηση εύθραυστων ξύλινων συνδέσεων, φυτικών ινών και μικροσκοπικών ιχνών πανίδας. Οι ειδικοί που εργάζονται στο εύρημα χρησιμοποίησαν λεπτές μεθόδους μικροανασκαφής, στερέωσαν το εύθραυστο απανθρακωμένο ξύλο και κατέγραψαν τις ακριβείς συντεταγμένες κάθε αντικειμένου πριν από την απομάκρυνσή του. Η ανάκτηση οργανικών επίπλων από την Πομπηία αποτελεί εξαιρετικό γεγονός, εφικτό μόνο χάρη σε μοναδικές ταφονομικές συνθήκες. Όταν ο Βεζούβιος εξερράγη στα τέλη του καλοκαιριού ή το φθινόπωρο του 79 μ.Χ., της αρχικής πτώσης κίσσηρης (lapilli) ακολούθησαν ταχέως κινούμενα πυροκλαστικά ρεύματα πυκνότητας, αποτελούμενα από υπέρθερμη τέφρα και ηφαιστειακά αέρια. Σε ορισμένα σφραγισμένα δωμάτια και προστατευμένες εσοχές του ισογείου, αυτές οι αποθέσεις κάλυψαν τα οικιακά αντικείμενα χωρίς να τα αποτεφρώσουν πλήρως, δημιουργώντας ένα περιβάλλον χωρίς οξυγόνο που διατήρησε τις κυτταρικές δομές σε μορφή κάρβουνου ή άφησε ευκρινή χωρικά κενά κατάλληλα για αποτύπωση με γύψο. Η νεοαποκαλυφθείσα ντουλάπα φαίνεται ότι κατείχε έναν τέτοιο προστατευμένο αρχιτεκτονικό χώρο, διατηρώντας τα ράφια και το εσωτερικό της περιεχόμενο στην τελική τους διάταξη. Μετά την ανακάλυψη, οι συντηρητές του χώρου ξεκίνησαν πρωτόκολλα σταθεροποίησης για την προστασία του αλλοιωμένου ξύλου και των οργανικών καταλοίπων από το περιβαλλοντικό σοκ, τις μεταβολές της υγρασίας και την ανάπτυξη μυκήτων. Τα περιεχόμενα μεταφέρθηκαν υπό ελεγχόμενες συνθήκες σε εργαστηριακές εγκαταστάσεις εντός του αρχαιολογικού πάρκου για καθαρισμό, μη καταστροφική απεικόνιση και χαρακτηρισμό υλικών. Καθώς η αναφορά της ανακάλυψης έφτασε στο ευρύτερο κοινό, το διεθνές ενδιαφέρον επικεντρώθηκε έντονα στον προσωπικό χαρακτήρα του συνόλου, προκαλώντας συζητήσεις μεταξύ των ειδικών σχετικά με το πώς τέτοια ιδιωτικά οικιακά αντικείμενα θα πρέπει να ενταχθούν στο πλαίσιο των ρωμαϊκών πολιτισμικών προτύπων του πρώτου αιώνα.

Τι γνωρίζουμε

Η αρχαιολογική επιστήμη διαθέτει μια λεπτομερή, αυστηρά τεκμηριωμένη κατανόηση του πώς λειτουργούσαν οι οικιακοί χώροι στην Πομπηία αμέσως πριν από την καταστροφή του 79 μ.Χ. Η πόλη είχε υποστεί επανειλημμένες σεισμικές δονήσεις τις δεκαετίες που ακολούθησαν έναν μεγάλο σεισμό το 62 μ.Χ., αφήνοντας πολυάριθμες κατοικίες σε διαρκή κατάσταση ανοικοδόμησης, εκ νέου επιχρίσματος και χωρικής αναδιοργάνωσης. Σε πολλά ανασκαμμένα σπίτια στη Regio V και σε γειτονικές συνοικίες, οι αρχαιολόγοι εντοπίζουν τακτικά ενδείξεις ενεργών οικοδομικών εργασιών, στοίβες οικοδομικού ασβέστη, ατοποθέτητα διακοσμητικά πάνελ και συμπιεσμένους χώρους διαβίωσης όπου οι οικογένειες συγκέντρωναν τα υπάρχοντά τους σε ελάχιστα κατοικήσιμα δωμάτια. Μέσα σε αυτή την αστική οικιακή πραγματικότητα, τα ξύλινα κιβώτια αποθήκευσης (arcae) και τα όρθια ντουλάπια ή ντουλάπες (armaria) λειτουργούσαν ως οι κύριοι χώροι φύλαξης οικιακού πλούτου, υφασμάτων, νομικών εγγράφων και προσωπικών αντικειμένων. Ρωμαϊκά νομικά κείμενα, συμπεριλαμβανομένων αποσπασμάτων που σώζονται στον Πανδέκτη (Digest), μαζί με λογοτεχνικές αναφορές στον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο, τον Μαρτιάλη και τον Ιουβενάλη, αναφέρουν συχνά αυτά τα έπιπλα ως βασικά οικιακά στοιχεία. Σε μέτρια ή μεσαία σπίτια, ένα μόνο armarium συχνά περιείχε ένα ετερόκλητο μείγμα εργαλείων, ζυγών, οικογενειακών αρχείων, φαρμακευτικών δοχείων και προσωπικών κοσμημάτων, αντί να εξυπηρετεί μια αποκλειστικά εξειδικευμένη λειτουργία. Τα συγκεκριμένα αντικείμενα που αναφέρονται μέσα στη νεοανακαλυφθείσα ντουλάπα ευθυγραμμίζονται στενά με γνωστές κατηγορίες του ρωμαϊκού υλικού πολιτισμού του πρώτου αιώνα. Μικρά χάλκινα, αργυρά ή μολύβδινα σταθμά ήταν συνήθη οικιακά εργαλεία που χρησιμοποιούνταν για τον έλεγχο της καθαρότητας και του βάρους των νομισμάτων ή των ξηρών αγαθών στις καθημερινές συναλλαγές της αγοράς. Καλλυντικά, βάλσαμα και αλοιφές φυλάσσονταν συνήθως σε μικροσκοπικά γυάλινα unguentaria, οστέινες πυξίδες ή σκαλιστά ξύλινα κουτιά, μαζί με εργαλεία ατομικής υγιεινής, όπως χάλκινες σπάτουλες, τσιμπιδάκια και ωτογλυφίδες. Ιδιαίτερα σημαντική μεταξύ των περιεχομένων είναι η αναφερόμενη παρουσία μικροσκοπικών φυλαχτών, γνωστά στη λατινική βιβλιογραφία ως crepundia. Στη ρωμαϊκή κοινωνία, τα crepundia ήταν σειρές από μικροσκοπικά μενταγιόν από μέταλλο, οστό, κεχριμπάρι ή τερακότα που δίνονταν σε βρέφη και μικρά παιδιά για να χρησιμεύσουν τόσο ως προστατευτικά αποτροπαϊκά φυλαχτά όσο και ως διακριτικά αναγνώρισης. Αυτά τα φυλαχτά απεικόνιζαν συχνά καθημερινά εργαλεία, ηλιακά σύμβολα, φαλλικές μορφές ή θεότητες όπως η Ίσιδα και ο Βάκχος, με σκοπό να αποτρέψουν το κακό μάτι και τις παιδικές ασθένειες. Η επιστημονική συναίνεση αναγνωρίζει ότι, ενώ τα crepundia συνδέονταν κυρίως με την παιδική ηλικία, συχνά διατηρούνταν από τις γυναίκες και στην ενήλικη ζωή, φυλασσόμενα σε ιδιωτικές κοσμηματοθήκες ή οικιακά ιερά ως ιερά ενθύμια της μητρικής γραμμής και των ορόσημων της παιδικής ηλικίας. Τέλος, η παρουσία υπολειμμάτων τρωκτικών μέσα στο έπιπλο παρέχει άμεσες πανιδικές αποδείξεις για τις συνθήκες διαβίωσης στις πόλεις κατά την αρχαιότητα. Η βιοαρχαιολογική ανάλυση οστών μικροθηλαστικών από αποθέσεις της Πομπηίας καταδεικνύει σταθερά ότι τα συμβιωτικά τρωκτικά, ιδιαίτερα οι μαύροι αρουραίοι και τα οικιακά ποντίκια, ευημερούσαν σε αστικά περιβάλλοντα όπου αποθηκεύονταν σιτηρά, ελαιόλαδο και οργανικά απόβλητα. Η παρουσία τους μέσα σε ένα λειτουργικό έπιπλο υποδεικνύει ήσυχες γωνιές σπιτιών όπου τα αποθηκευμένα υφάσματα ή τρόφιμα προσέλκυαν παράσιτα, ειδικά σε κατοικίες που αναστατώνονταν από συνεχείς δομικές επισκευές.

Τι δεν γνωρίζουμε

Παρά τις ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες που δημοσιεύτηκαν από τα μέσα ενημέρωσης, παραμένουν σημαντικά κενά όσον αφορά το ακριβές αρχαιολογικό πλαίσιο, την κυριότητα και τη χρονολόγηση του συνόλου. Οι επίσημες δημοσιεύσεις δεν έχουν ακόμη εκδώσει μια οριστική στρωματογραφική αλληλουχία που να συνδέει το δωμάτιο της ντουλάπας με τη συνολική αρχιτεκτονική ιστορία του συγκεκριμένου ακινήτου. Χωρίς δημοσιευμένα σχέδια κατόψεων, διαγράμματα τομών και λεπτομερείς περιγραφές εδαφικών φάσεων, οι ανεξάρτητοι επιστήμονες δεν μπορούν ακόμη να επαληθεύσουν εάν η ντουλάπα βρισκόταν στην αρχική, πρωτεύουσα θέση της ή εάν είχε μεταφερθεί βιαστικά κατά τη διάρκεια συνεχιζόμενων οικιακών ανακαινίσεων. Δεν είναι επίσης γνωστό προς το παρόν εάν το σύνολο αντιπροσωπεύει την ιδιοκτησία ενός μόνο ατόμου, πολλών μελών της οικογένειας ή υποδουλωμένων κατοίκων του σπιτιού. Σε δημοφιλείς αφηγήσεις, τα προσωπικά κοσμήματα, τα καλλυντικά και τα προστατευτικά φυλαχτά αποδίδονται συχνά σε μια αριστοκράτισσα δέσποινα (matrona) ή σε μια νεαρή γυναίκα. Ωστόσο, στη ρωμαϊκή αρχαιολογία, ο καθορισμός της έμφυλης ιδιοκτησίας μικρών φορητών αντικειμένων απαιτεί αυστηρά στοιχεία συμφραζομένων. Οι οικιακοί διαχειριστές σκλάβοι (dispensatores) και οι απελεύθερες γυναίκες του νοικοκυριού διατηρούσαν επίσης ασφαλή κιβώτια αποθήκευσης που περιείχαν εργαλεία, σταθμά και μικρά χρηματικά ποσά, καθιστώντας κάθε οριστική απόδοση κοινωνικής θέσης υποθετική σε αυτό το στάδιο. Η ακριβής σύνθεση, οι ημερομηνίες κοπής και η συνολική αξία των νομισμάτων που βρέθηκαν μέσα στο έπιπλο παραμένουν αδημοσίευτα. Στη νομισματική ανάλυση, οι νομισματικοί θησαυροί και τα περιεχόμενα βαλαντίων παρέχουν ζωτικής σημασίας ημερομηνίες terminus post quem που μπορούν να διευκρινίσουν εάν τα χρήματα συσσωρεύτηκαν αργά ως προσωπικές αποταμιεύσεις ή αποτελούσαν ενεργά λειτουργικά μετρητά. Μέχρι να καταλογογραφηθούν και να γίνουν προσβάσιμες στους επιστήμονες φωτογραφίες υψηλής ανάλυσης, μετρήσεις βάρους και σημάδια νομισματοκοπείου για κάθε νόμισμα, τα συμπεράσματα σχετικά με την οικονομική κατάσταση του νοικοκυριού δεν μπορούν να επιβεβαιωθούν. Επιπλέον, η ακριβής οργανική φύση των σχετικών υλικών δεν έχει ακόμη υποβληθεί σε πλήρη βιοχημική επιβεβαίωση. Τα δημοσιεύματα των μέσων ενημέρωσης κάνουν λόγο για καλλυντικά, αρώματα και υπολείμματα βοτάνων, αλλά δεδομένα αέριας χρωματογραφίας-φασματομετρίας μαζών (GC-MS) δεν έχουν ακόμη παρουσιαστεί σε επιστημονική μονογραφία με αξιολόγηση από ομοτίμους για να επιβεβαιώσουν τις οργανικές υπογραφές των ουσιών. Ομοίως, τα οστά των τρωκτικών απαιτούν οστεολογική και ταφονομική επαλήθευση για να διαπιστωθεί εάν τα ζώα πέθαναν μέσα στο έπιπλο πριν από την ηφαιστειακή έκρηξη ή εάν αντιπροσωπεύουν μετα-αποθετικές παρεισδύσεις μέσω ρωγμών στα στρώματα τέφρας.

Τι ισχυρίζονται

Το Archaeology Magazine και σχετικές δημοσιογραφικές περιλήψεις ανέφεραν ότι η ανακάλυψη διατηρεί μια ανέγγιχτη, προσωπική χρονοκάψουλα που ανήκε σε μια αρχαία Ρωμαία γυναίκα η οποία τράπηκε σε φυγή κατά την έκρηξη του 79 μ.Χ. Οι περιγραφές προς το ευρύ κοινό έδωσαν έμφαση στη συναισθηματική και αφηγηματική απήχηση του ευρήματος, παρουσιάζοντας τη ντουλάπα ως έναν βαθιά προσωπικό χώρο φύλαξης που περιείχε πολύτιμα παιδικά φυλαχτά, οικογενειακά αναμνηστικά, πολύτιμα νομίσματα και είδη καλλωπισμού, διατηρημένα ακριβώς όπως εγκαταλείφθηκαν κατά τον πανικό της καταστροφής. Οι παρουσιάσεις των μέσων ενημέρωσης έδωσαν ιδιαίτερη έμφαση στα προστατευτικά φυλαχτά, παρουσιάζοντάς τα ως αδιαμφισβήτητη απόδειξη γυναικείας οικιακής ευσέβειας και συναισθηματικού δεσμού με την παιδική ταυτότητα. Τα ειδησεογραφικά ρεπορτάζ πλαισίωσαν το έπιπλο όχι απλώς ως οικιακό αποθηκευτικό χώρο, αλλά ως ένα εξαιρετικά σπάνιο προσωπικό ιερό ή ερμάριο κοσμημάτων που παρέχει άμεση, αφιλτράριστη πρόσβαση στις προσωπικές σκέψεις και τις οικιακές συνήθειες ενός μεμονωμένου θύματος του Βεζούβιου. Επιπλέον, η κάλυψη ανέδειξε την ανακάλυψη των σκελετών τρωκτικών ως μια εντυπωσιακή, πρωτόγνωρη ματιά στις αρχαίες οικιακές πραγματικότητες. Αρκετά μέσα ενημέρωσης υπέδειξαν ότι η αντιπαράθεση εκλεκτών δοχείων καλλυντικών και φωλιών τρωκτικών αποκαλύπτει εκπληκτικούς συμβιβασμούς στην υγιεινή μέσα σε ένα πλούσιο ή μοντέρνο ρωμαϊκό σπίτι, υποδηλώνοντας μια οικεία ματιά στην οικιακή παραμέληση εν μέσω της ευρύτερης κοινωνικής αναστάτωσης που προηγήθηκε της ηφαιστειακής καταστροφής.

Τι έχει επαληθευτεί

Προς το παρόν, τα ανεξάρτητα επαληθευμένα γεγονότα περιορίζονται στη βασική ανασκαφική γραμμή: ένα μη συλημένο κομμάτι ρωμαϊκού ξύλινου επίπλου που περιείχε διάφορα ανόργανα και οργανικά αντικείμενα αποκαλύφθηκε στην Πομπηία, και προκαταρκτικές αναφορές δημοσιεύτηκαν μέσω του Archaeology Magazine. Η διατήρηση των περιγραμμάτων των ξύλινων κυττάρων, των ανοργανοποιημένων μεταλλικών στοιχείων, των χάλκινων και οστέινων εργαλείων, των νομισμάτων και των καταλοίπων πανίδας μέσα στην ηφαιστειακή μήτρα έχει παρατηρηθεί άμεσα από την επιτόπια ανασκαφική ομάδα. Επαληθεύεται επίσης ότι οι τύποι των αντικειμένων που περιγράφονται —συγκεκριμένα τα σταθμά ζυγαριάς, τα εργαλεία περιποίησης, τα μεμονωμένα νομίσματα και τα αποτροπαϊκά μενταγιόν crepundia— ανταποκρίνονται στενά στον αυθεντικό ρωμαϊκό υλικό πολιτισμό του πρώτου αιώνα μ.Χ. που έχει ανασκαφεί αλλού στην Πομπηία, το Ερκολάνο (Herculaneum) και τη ρωμαϊκή Ιταλία. Ο ταφονομικός μηχανισμός που διατήρησε το σύνολο, ο οποίος περιλάμβανε ταχεία ταφή από ηφαιστειακή τέφρα και επακόλουθη διατήρηση σε ανοξικό περιβάλλον, αποτελεί ένα καλά τεκμηριωμένο φυσικό φαινόμενο σε όλο τον Κόλπο της Νάπολης. Πέρα από αυτές τις βασικές παρατηρήσεις, ωστόσο, τα αφηγηματικά επίπεδα που περιβάλλουν το εύρημα παραμένουν ταξινομημένα ως μη επαληθευμένα. Επειδή επιστημονικές εργασίες με αξιολόγηση από ομοτίμους που να περιγράφουν λεπτομερώς την έκθεση συντήρησης, τα μικροστρωματογραφικά στρώματα και τον πλήρη κατάλογο αντικειμένων δεν έχουν ακόμη τεθεί στη δημόσια ακαδημαϊκή σφαίρα, ο ισχυρισμός παραμένει καταγεγραμμένος υπό μη τεκμηριωμένο αποδεικτικό καθεστώς. Ενώ το υλικό είναι αυθεντικό και η ανασκαφή είναι νόμιμη, οι γενικότερες ερμηνείες σχετικά με την ατομική ιδιοκτησία, την προσωπική ψυχολογία και την ακριβή λειτουργία του δωματίου αναμένουν πλήρη τεχνική τεκμηρίωση.

Εναλλακτικές εξηγήσεις

• Πιθανή: Η ντουλάπα χρησίμευε ως τυπικός οικιακός αποθηκευτικός χώρος για προσωπικά αντικείμενα, καλλυντικά, εμπορικά σταθμά και αναμνηστικά, τα οποία εγκαταλείφθηκαν κατά τον πανικό της έκρηξης του Βεζούβιου το 79 μ.Χ.

Τι θα άλλαζε την εκτίμησή μας

Η αξιολόγηση αυτής της ανακάλυψης θα προχωρούσε από μη τεκμηριωμένη σε πλήρως τεκμηριωμένη με τη δημοσίευση μιας ολοκληρωμένης έκθεσης ανασκαφής με αξιολόγηση από ομοτίμους, γραμμένης από τους διευθυντές του χώρου και ειδικούς ερευνητές. Μια τέτοια τεκμηρίωση θα έπρεπε να περιλαμβάνει σχέδια στρωματογραφικών τομών υψηλής ανάλυσης, λεπτομερείς φωτογραμμετρικές 3D ανακατασκευές του επίπλου in situ και έναν πλήρη κατάλογο που θα απαριθμεί κάθε αντικείμενο που ανακτήθηκε με τις ακριβείς χωρικές του συντεταγμένες, τις διαστάσεις και τη σύνθεση του υλικού. Για να επιβεβαιωθούν οι οικονομικές και χρονολογικές επιπτώσεις του ευρήματος, οι ειδικοί θα χρειάζονταν μια πλήρη νομισματική μελέτη που θα περιγράφει λεπτομερώς τους τύπους των νομισμάτων, τις αρχές κοπής, τα μοτίβα φθοράς και τα εύρη χρονολόγησης. Εάν τα νομίσματα εμφανίζουν σαφείς ενδείξεις ομοιόμορφων ημερομηνιών κοπής λίγο πριν από το 79 μ.Χ., αυτό θα τεκμηρίωνε τους ισχυρισμούς περί ενεργού κυκλοφορίας μετρητών, ενώ ένα ευρύ φάσμα παλαιότερων, έντονα φθαρμένων νομισμάτων θα υποστήριζε την ερμηνεία ενός μακροχρόνια συσσωρευμένου οικιακού θησαυρού. Ο προσδιορισμός της λειτουργικής ταυτότητας των περιεχομένων θα προχωρούσε σημαντικά με επιστημονικές χημικές αναλύσεις. Η εφαρμογή αέριας χρωματογραφίας-φασματομετρίας μαζών και φασματοσκοπίας υπερύθρου σε δείγματα υπολειμμάτων που λαμβάνονται από τα φιαλίδια καλλυντικών, τα αγγεία αλοιφών και τις ίνες ξύλου θα επιβεβαίωνε εάν τα αγγεία περιείχαν εισαγόμενα έλαια πολυτελείας, φαρμακευτικές ενώσεις ή κοινά οικιακά σκευάσματα. Η ζωοαρχαιολογική ανάλυση των οστών των τρωκτικών, συμπεριλαμβανομένων μελετών τροποποίησης της επιφάνειας των οστών, θα διευκρίνιζε εάν τα ζώα παγιδεύτηκαν κατά την έκρηξη ή εάν είχαν φωλιάσει μήνες νωρίτερα. Αντίθετα, η τρέχουσα δημοφιλής ερμηνεία θα μπορούσε να αναθεωρηθεί ή να εγκαταλειφθεί εάν η επακόλουθη αρχιτεκτονική ανάλυση δείξει ότι το δωμάτιο χρησιμοποιούνταν καθαρά ως προσωρινός χώρος αποθήκευσης δευτερογενών μπάζων κατά τη διάρκεια οικοδομικών εργασιών. Εάν η περαιτέρω ανασκαφή αποκαλύψει ότι τα αντικείμενα ήταν απορρίμματα, οικοδομικά υλικά ή διασωθέντα αντικείμενα συγκεντρωμένα από ολόκληρη μια κατεστραμμένη insula, η ρομαντική αφήγηση ενός ανέγγιχτου ερμαρίου κοσμημάτων μιας γυναίκας θα έπρεπε να παραμεριστεί υπέρ ενός πιο χρηστικού μοντέλου διάσωσης υλικών μετά τον σεισμό.